Wyrównana liga nie wybacza błędów, nie daje czasu na naukę i karze działających inaczej niż reszta. Skupienie tylko na najbliższym meczu i myślenie krótkoterminowe to też jednak droga donikąd. Bo Europa premiuje mądrą wyrazistość.
Szalony sezon przyciąga zagraniczne media i buduje ekscytację Ekstraklasą na rynku wewnętrznym, ale ma skutki uboczne. Także przez ekstremalne wyrównanie trudno w polskiej lidze znaleźć kluby realizujące długofalowe wizje. Większość skupia się na tu i teraz, by myśląc o niedzieli, nie skończyć jak indyk w sobotę. Choć w rozmowach o klubowym DNA jest wiele mitologii, są w Europie kluby, które grając o zwycięstwo w najbliższym meczu, realizują przy okazji także inne misje.
Unikanie ekstremów
Większość fanów futbolu czuje, jak chce grać Barcelona, kto pasowałby do Realu Madryt i jaką mentalność trzeba mieć w Atletico. Karierę zrobił termin "futbol Red Bulla", wprowadzany w jego franczyzach. Ligę angielską coraz mocniej podbijają kluby budowane na liczbach. Wiadomo, jaką wizję realizuje Athletic Bilbao i ile znaczy szkółka w Ajaksie Amsterdam. Sukcesy osiągają też mniejsze kluby konsekwentnie trzymające się swoich dróg. Żeby już nie przywoływać oklepanego Bodo/Glimt, choćby S.C. Freiburg, będący właśnie pierwszy raz w historii w półfinale Ligi Europy i także mający rynkowy wyróżnik.
Polska nie jest rynkiem wyrazistych projektów. Widać to w danych CIES Football Observatory. Nawet na najprostsze parametry – średnia wieku, liczba obcokrajowców, odsetek minut wychowanków, czy… wzrost zawodników, wskazują, że Ekstraklasa nie lubi ekstremów. Wśród 250 szeregowanych w tych kategoriach klubów z Polską są tylko Bruk-Bet Termalica Nieciecza i Radomiak. Jako przykłady zespołów, których wychowankowie nie grają w nich wcale.
Wyrazistość Lecha
Gdzie indziej da się łatwo łączyć kropki. W czołówce klubów bazujących na wychowankach znajduje się Athletic. Jeśli do zespołu mają być wpuszczani wyłącznie Baskowie, trzeba ich przecież doskonale szkolić. Jeśli we Fryburgu od trzech dekad opierają się na stabilności wszystkich szczebli, trudno się dziwić, że zawodnik spędza tam średnio aż 46 miesięcy. Salzburg chce promować młodość i energię, więc ma jedną z najniższych średnich wieku na świecie, a Midtjylland bazuje na stałych fragmentach gry, więc wystawia drużynę niemal koszykarską, mierzącą przeciętnie 187 centymetrów. Za każdym pomysłem na futbol idzie klarowna myśl.
W Polsce realizowanie długofalowej wizji najbardziej widać po Lechu Poznań, który dawno dostrzegł znaczenie akademii i wychowuje już kolejne drogo sprzedawane pokolenie. Dziś znów zmierza po mistrzostwo, grając jak zwykle ofensywnie i dominująco, jednocześnie przewodząc pod względem minut wychowanków. Gracze z akademii Lecha uzbierali w tym sezonie przeszło 36 proc. ligowych minut. W porównaniu do cenionych europejskich akademii – Dynama Kijów (66 proc.), Hajduka Split (41,5 proc.), czy AZ Alkmaar (41 proc.) to może nie robi wrażenia, ale biorąc pod uwagę, że polska średnia to mniej niż 10 proc., strategia bazowania na wychowankach w Lechu jest ewidentna.
Podobnie można powiedzieć o rzadko chwalonym Zagłębiu Lubin. Wprawdzie do obecnego sezonu klub napędzany pieniędzmi państwowego giganta KGHM sportowo głównie rozczarowywał, ale realizowana od 10 lat strategia bazowania na wychowankach przynosi plony. W tym roku Miedziowi biją się o puchary, wystawiając absolwentów akademii przez ponad 1/3 czasu gry. W 66-tysięcznym mieście to wynik godny odnotowania. Wychowany w regionie Marcel Reguła niebawem pewnie pobije klubowy rekord transferowy.
Zmierzch krakowskiej piłki
W pozostałych klubach, którym można przypisać jakąś długofalową strategię, zwykle impuls wypływa od sztabu szkoleniowego. Jagiellonię Białystok można dziś kojarzyć z ofensywnym futbolem opartym na posiadaniu piłki, ale zaczęło się to dopiero wraz z powierzeniem pierwszej drużyny trenerowi Adrianowi Siemieńcowi. I niewykluczone, że z nim się skończy. Raków Częstochowa stara się zachowywać wyraziste ideały wdrażane przez Marka Papszuna także pod innymi trenerami, ale czy się uda, na razie nie wiadomo. Nie ma więc żadnej gwarancji, że gdy z Motoru Lublin odejdzie kiedyś Mateusz Stolarski, trener zakochany w liczbach, nie skończy się też lubelskie Moneyball. W podobnym kierunku stara się iść pierwszoligowa Wisła Kraków, gdzie z kolei impuls idzie z góry, co daje nadzieję większej trwałości. To jednak wciąż raczkujące strategie, żadne trwałe klubowe DNA.
Ciekawy przykład to Cracovia, jedna z nielicznych mająca bardzo tradycyjną tożsamość. O "krakowskiej piłce" rozumianej jako polskiej tiki-tace pisano już w międzywojniu. Współcześnie te idee ożywiał Wojciech Stawowy, jeden z bardziej barcelońskich polskich trenerów, który przez rynek został zaszufladkowany jako dogmatyk. Największe sukcesy osiągał z drużynami Pasów grającymi klasyczną "krakowską piłkę", które dwukrotnie wprowadzał do Ekstraklasy. Do dziś wielu kibiców Cracovii to właśnie je darzy największym sentymentem.
Młodość nie wystarczy
Pasy od dekady działają jednak wbrew tej tożsamości. Pierwszy pobyt w Krakowie trenera Jacka Zielińskiego był ostatnim rozdziałem krakowskiej "joga bonito". Od zatrudnienia Michała Probierza przy Kałuży zatriumfował pragmatyzm. Probierz dał Cracovii niewidziane od dekad sukcesy, kompletnie lekceważąc estetykę. Na defensywnym fundamencie bazowali też potem Zieliński w drugim podejściu, Dawid Kroczek oraz Luka Elsner. Cracovia stała się gorszym Rakowem. Drużyną z trójką stoperów, wybieganymi wahadłowymi, trudną do złamania i dobrze kontrującą, ale mającą problemy z piłką przy nodze. Ostatni raz posiadanie piłki wyższe niż 51 proc. w skali sezonu miała 10 lat temu. Krakowska piłka stała się opowieścią w stylu "opowiedz mi dziadku".
Wyrazistą strategię próbowały wdrożyć w Gdańsku nowe władze Lechii, które w I lidze zbudowały zespół ekstremalnie w polskich warunkach młody. Gromadzenie w jednym miejscu talentów z różnych stron świata z myślą o zyskownej sprzedaży okazało się jednak strategią dobrą na awans, nie na przetrwanie wśród najlepszych. W zeszłym sezonie Lechia ledwo utrzymała się w lidze zespołem mającym średnio 22,5 roku. W tym również zaczęła fatalnie, a momentem zwrotnym okazało się zatrudnienie 30-letniego chorwackiego lidera obrony. Jak często w Ekstraklasie, odejście od ekstremum poprawiło wyniki. Lechia wciąż ma najmłodszą drużynę w lidze, ale z przeciętną wieku 24,5 nikogo już nie szokuje.
Uniwersalność i nijakość
Inaczej niż wszyscy próbował też działać zeszłego lata Piast Gliwice, który złote lata Waldemara Fornalika przedłużane przez Aleksandara Vukovicia zawdzięczał pragmatycznemu podejściu trenerów i organizacji bez piłki. Łukasz Piworowicz, dyrektor sportowy, postanowił od tego odejść, znajdując w II lidze szwedzkiej trenera bazującego na posiadaniu piłki i wysokim pressingu. Max Moelder przetrwał ledwie kilka miesięcy, w których trakcie Piast wyglądał na murowanego kandydata do spadku. Dopiero zatrudnienie mniej ortodoksyjnego Daniela Myśliwca ponownie uczyniło go konkurencyjnym. Lepsze wyważenie proporcji przez trenera znającego ligę pozwoliło z tymi samymi piłkarzami punktować na poziomie spokojnego środka tabeli. Jeśli gliwiczanie po 14 latach jednak spadną, to ze względu na ogon z początku sezonu. To może być bolesna cena za próbę bycia innym. W przeszłości podobne płaciły już m.in. Wisła Płock Pavola Stano i Wisła Kraków Adriana Guli. Wszystkie zaczynały sezony z trenerami, którym wyraziste podejście przyniosło sukcesy w mniej konkurencyjnych ligach. W wyrównanej polskiej okazało się jednak zabójcze.
W książce Michała Zachodnego "Jak (nie) grać w Europie" zwracał na to uwagę Alex Stewart z Analytics FC, firmy zajmującej się statystycznym profilowaniem trenerów. "Patrzę na ligę polską i widzę, że większość drużyn jest do siebie podobnych. Na mapie stylów gry są skupione wokół identycznych atrybutów" – mówił w wydanej w 2024 roku publikacji. Nawiązywał do Jensa Gustafssona, byłego trenera Pogoni Szczecin, który pracując w Hajduku Split, czy w Szwecji, miał jasno zdefiniowany styl. "W Polsce się jednak zmienił". By przetrwać, musiał upodobnić się do innych. To może być niezbędne do osiągania wyników w wyrównanej lidze, ale w europejskich pucharach sprawia, że polskie drużyny nie mają elementu, którym się wyróżniają. Optymista powie, że są uniwersalne. Pesymista, że nijakie.
Budowa mądrych klubów
Grając w wyrównanej lidze, wszyscy chcą awansować do pucharów, ale dla większości wydaje się to nie narzędziem do realizacji celów, lecz samym celem. Walczą o puchary, bo mogą, nie by przyspieszyć rozwój, wzmocnić elementy, w których są silne. Kluby bazujące na promowaniu piłkarzy chcą do Europy, by zwiększyć międzynarodową ekspozycję talentów. Kluby oparte na wychowywaniu, nadwyżki z pucharów inwestują w lepsze szkolenie, by mieć wydajniejsze akademie. Kluby takie jak Bodo/Glimt uczą się w pucharach przenosić wyrazisty styl gry na coraz wyższy poziom. Nie zmieniając tożsamości, zbierają lekcje, by pokonywać coraz lepszych rywali w coraz bardziej prestiżowych rozgrywkach. Nie mając wizji rozwoju, nie znając swojego miejsca w łańcuchu pokarmowym, polskie kluby ryzykują, że puchary będą dla nich przygodą, po której zostaną jedynie wspomnienia.
Właśnie dlatego potrzebują jeszcze lepszego know-how w działach sportowych. W tak wyrównanej lidze trudno oczekiwać, by trenerzy zajmowali się czymś innym niż wygranie najbliższego meczu. Ale jednocześnie w klubach powinni być ludzie myślący, jak wygrać ten sam mecz za rok. Kto chce ogrywać w Europie bogatszych, musi to robić sposobem. Szalona liga niewybaczająca błędów i niedająca czasu na naukę, tego nie ułatwia. To jednak nie znaczy, że można z czystym sumieniem skupić się tylko na krótkim terminie. Walcząc o puchary, warto choć chwilę zastanowić się, co będzie, gdy się uda i co, jeśli się nie uda. Odpowiedź: "skupimy się na każdym kolejnym meczu" nie popchnie ligi do przodu.