Mundial skończył się rekordową oglądalnością w amerykańskich mediach, najważniejsze mecze turnieju można porównywać do najważniejszych meczów NFL poza samym Super Bowl. Rekordowe były premie dla drużyn. Nad stadionami przelatywały F-16 i śpiewano hymn amerykański. Przywracano gospodarzom ukaranego Baloguna po wstawiennictwie Donalda Trumpa, dyktowano niebotyczne ceny biletów, przerabiano finał na szoł, prawem kaduka wydłużono niemal dwukrotnie przerwę w połowie najważniejszego meczu.
To już tak zawsze będzie, że FIFA zrobi dokładnie to, co chce? Zakładamy wszyscy czapeczki MAGA, Make Arrogance Great Again? A może lepiej FUCK (przepraszam FIFA, sam wymyśliłem: FIFA's Untouchable Cash Kingdom).
Robert Kiłdanowicz: - Z całym szacunkiem dla siwych włosów pana profesora i jego zasług przy pisaniu nieprzyjętej później konstytucji Unii Europejskiej czy Traktatów z Maastricht – w tej kwestii przyjmuje on błędne założenia. A jeśli przyjmuje się błędne założenia, wynik logiczny nie może wyjść dobrze. Profesor Weiler patrzy na sprawę niezwykle idealistycznie, wręcz życzeniowo. Ja jestem praktykiem.
Zacznijmy od podstawowego pytania: w jaki sposób Unia Europejska ma realnie zmienić strukturę organizacji, której główna siedziba znajduje się w Szwajcarii? Szwajcaria nie jest członkiem UE. Unia nie ma tam jurysdykcji. Owszem, Bruksela może porządkować aktywność biznesową FIFA na swoim terenie, ale ustrojowo? Góra urodzi mysz. Spory o ceny biletów na mundial czy skargi kibiców do Komisji Europejskiej to kwestie czysto konsumenckie. One nie zburzą monopolistycznej struktury światowego futbolu.
- Myli pan dwie zupełnie różne rzeczy. Pozaunijne korporacje działają na unijnym rynku komercyjnym i muszą przestrzegać zasad konkurencji, jeśli chcą tu zarabiać. Ale Unia nie ma prawa zmienić wewnętrznego statutu Google’a, struktury jego zarządu ani sposobu wyboru prezesa!
Dokładnie tak samo jest z FIFA. W korporacjach technologicznych władzę wybiera kapitał, a w FIFA – niezależnie od tego, jak ułomna jest to demokracja – decydują głosy suwerennych członków.
Co więcej, razi mnie tu hipokryzja. To paradoks, że do przestrzegania demokratycznych standardów nawołują urzędnicy Komisji Europejskiej, która sama cierpi na potężny deficyt demokratycznego mandatu, o czym prof. Weiler często mówi. Przecież komisarze unijni nie są wybierani w wyborach powszechnych przez obywateli. Dlaczego instytucja o niedemokratycznej strukturze zarządczej miałaby meblować wewnętrzne przepisy federacji sportowej?
- To tylko fasada formalna – słynny artykuł 60 szwajcarskiego Kodeksu cywilnego. W rzeczywistości, na mocy zwyczaju międzynarodowego, FIFA działa jak podmiot prawa międzynarodowego, choć nie ma formalnie takiego statusu – nie chciała go, bo tak jej wygodnie z różnych względów. Jej zdolność do kreowania praw i obowiązków w skali globalnej jest gigantyczna.
Statusu FIFA nie porównywałbym do zwykłego bractwa strzeleckiego. Jeśli już, to mógłbym ją porównać do Stolicy Apostolskiej i Traktatów Laterańskich z jej pozycją prawną i konkordatami, w tej części, w której Watykan chroni niezależność od państwa, z którym podpisuje umowę. FIFA funkcjonuje jak pozarządowa organizacja międzynarodowa o specyficznych uprawnieniach nadanych przez Konfederację Szwajcarską – analogicznie do Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOL) czy Międzynarodowego Czerwonego Krzyża (MKCK). Do FIFA państwa dołączają dobrowolnie. Nikt nikogo nie zmusza, choć oczywiście wyjście z systemu oznacza sportową marginalizację z powodu istniejącego monopolu.
- Sprawa Bosmana to był kamień milowy i nikt poważny tego nie kwestionuje. Ale musimy precyzyjnie zrozumieć, co tam się stało.
Tamten wyrok dotyczył wyłącznie aspektów gospodarczych: wolnego przepływu pracowników na terytorium państw członkowskich. Unia miała i ma prawo egzekwować swoje prawo gospodarcze wewnątrz swoich granic. Pomiędzy wpływaniem na zasady rynkowe a zmianą ustroju federacji jest jednak przepaść. Wyrok Bosmana zmusił FIFA do dostosowania regulaminów transferowych do unijnego rynku pracy, ale w żaden sposób nie naruszył globalnej struktury władzy FIFA w Zurychu.
- To prawda, te wyroki mocno ograniczyły tzw. "wyjątek sportowy". TSUE potwierdził, że zasady federacji muszą ustąpić, gdy dobro ogólne i wolna konkurencja są ważniejsze. Tyle że to wciąż jest jednostronne i fragmentaryczne spojrzenie na futbol.
Działanie Unii i Trybunału zawsze będzie miało charakter wyłącznie negatywny. Wyroki TSUE, zapadające w trybie pytań prejudycjalnych zadawanych przez sądy krajowe [podobnie jak polskie sądy pytają dziś np. o transkrypcję małżeństw jednopłciowych – red.], działają ad casum – czyli wiążą w tej jednej, konkretnej sprawie. W naszym prawie nie ma zasady precedensu. Może przyjść kolejny spór i na bazie innych przesłanek Trybunał zadecyduje a contrario – czyli zupełnie wbrew poprzedniej linii.
Poza tym pamiętajmy o tradycji szwajcarskiej, gdzie te federacje się przeniosły. Tamtejsze prawo stowarzyszeń faktycznie pochodzi z XIX wieku i daje im pełną autonomię oraz poufność finansową. W Szwajcarii zasada, że „pieniądze lubią ciszę", to świętość. Choćby Trybunał wydał jeszcze dziesięć wyroków o monopolu, szwajcarskie prawo pozostaje dla unijnych urzędników barierą nie do przebicia.
- A wie pan, ile zapadło wyroków skazujących?
- Dziękuję.
- Ponieważ to jest potężny miecz obosieczny. Politycy w Brukseli doskonale wiedzą, że jeśli zaczną zbyt mocno majstrować przy strukturach piłkarskich i realnie zagrożą funkcjonowaniu rozgrywek, wywołają potężną zadymę we własnych krajach. Uderzenie w federacje to natychmiastowa reakcja środowiska kibiców i grup ultrasów. Ci ludzie wyszliby na ulice albo sparaliżowali stadiony. Żaden polityk w Europie nie zaryzykuje utraty milionów głosów dla mglistej idei „demokratyzacji Zurychu".
Ponadto w przypadku FIFA nie można patrzeć na klocki fragmentarycznie. Trzeba patrzeć systemowo. Wojskowość to moja wielka pasja, więc posłużę się analogią militarną: systemu armii nie buduje się w oparciu o samą broń pancerną. Liczy się zintegrowana obrona. Dlaczego Rosja nigdy nie zaatakuje państw NATO w otwartej wojnie? Ponieważ lotnictwo NATO – w zintegrowanym systemie Brytyjczyków, Francuzów i Niemców – sprawia, że Rosjanie w powietrzu po prostu leżą i kwiczą. Rosja może mieć tysiące samolotów, ale w powietrzu skoordynuje trzy naraz, podczas gdy każdy kraj NATO podrywa w jednym systemie 30-40 maszyn. Rosyjskie lotnictwo momentalnie wyparuje. NATO wygrywa zintegrowanym systemem.
Dokładnie tak samo działa FIFA. To jest w pełni zintegrowany system prawno-gospodarczy, odporny na pojedyncze uderzenia. Unia wysyła przeciwko niemu pojedyncze wyroki jak w sprawie Lassany Diarry [chodziło o w gruncie rzeczy niewolnicze przepisy dotyczące kar na piłkarzy za różnorakie przewiny. TSUE dosłownie zmiażdżył je i w wyroku z 2024 r., nakazał drastyczne zmiany. FIFA zawarła ugodę z Diarrą w czerwcu 2026 r., ale do winy i grzechu się nie przyznała, ani – mimo przegranej - nie zapłaciła żadnego odszkodowania – rl]. W odpowiedzi FIFA uruchamia globalne mechanizmy, finansowanie, poparcie innych konfederacji i prawo szwajcarskie. Ten system zawsze zdobędzie przewagę.
- Oświadczenia UEFA to wyłącznie figura retoryczna. Tam nie chodzi o żadne szczytne cele czy wartości. To jest ordynarny, trwający od lat spór o podział finansowego tortu. O kapitał.
UEFA próbuje anarchizować system i wyrywać kompetencje nadrzędnej federacji. Zrobiła to, powołując do życia chociażby Ligę Narodów dla reprezentacji – to był jawny skok na kalendarz FIFA. Centrala nie pozostała dłużna i odpowiedziała rozszerzoną formułą Klubowych Mistrzostw Świata. W sensie prawnym FIFA jest bezwzględnym hegemonem. UEFA nie jest niezależna, musi stosować się do jej norm. Mało kto wie, ale relacje między nimi reguluje ściśle strzeżona, cywilnoprawna umowa. To najskrzętniej skrywana tajemnica światowego futbolu. Te publiczne przepychanki to teatr dla mediów, ostatecznie panowie Infantino i Čeferin zawsze dojdą do porozumienia za zamkniętymi drzwiami.
- Nie widzę żadnej siły zewnętrznej, która mogłaby to zrobić. FIFA składa się z ponad dwustu członków i oni in gremio, jako całość, po prostu żadnych zmian ustrojowych nie chcą. To, że zachodnioeuropejskie elity domagają się demokratyzacji, to za mało. Europa nie wybiera samodzielnie prezydenta FIFA – w głosowaniu głos małego państwa z Afryki czy Karaibów waży dokładnie tyle samo, co głos Niemiec. Jeśli w ramach autoregulacji świat wybierze kolejnego prezydenta spoza Europy, to z perspektywy naszych standardów będzie jeszcze gorzej niż za Infantino.
Jedyną teoretyczną drogą byłby wielki, ogólnoświatowy traktat międzynarodowy porządkujący status wszystkich federacji, w tym MKOl-u. Ale czy to jest dzisiaj realne? Taki globalny pakt był możliwy tylko w czasach świata jednobiegunowego, pod twardym amerykańskim przywództwem, gdy na przykład powstawała ONZ. Dziś ONZ jest martwą literą. Konsensus na świecie to abstrakcja.
- Uważam, że Europa ma potężną tendencję do narzucania pięknych, idealistycznych projektów, które w praktyce skazują nas na gospodarczą utratę konkurencyjności. Zachwycił mnie były szef Europejskiego Banku Centralnego i premier Włoch, Mario Draghi. W głośnym raporcie napisał – parafrazując - że Europa musi się natychmiast zreformować, bo inaczej zginiemy. Święta prawda.
Spójrzmy na unijny pakt klimatyczny. Idea szlachetna, ale UE odpowiada zaledwie za około 6-8% globalnej emisji gazów cieplarnianych. My nakładamy na siebie drakońskie ograniczenia, niszcząc własną konkurencyjność, podczas gdy reszta świata emituje dalej i się bogaci.
Dokładnie to samo profesor Weiler chce zrobić z FIFA. Chce, żeby Unia zaczęła samotną krucjatę. Tylko że my nawet w Europie nie mamy w tej kwestii większości! W UEFA zrzeszonych jest 55 krajów, a w UE mamy 27 państw. Druga połowa kontynentu, ta na Wschodzie, wprost mówi: „Zaraz, zaraz, my waszych unijnych pomysłów na meblowanie sportu nie chcemy".
Razi mnie ta zachodnia, profesorska wyższość. Kiedy słyszę amerykańskich intelektualistów mówiących nam, jak mamy naprawiać demokrację, odpowiadam: niech Amerykanie najpierw sami u siebie posprzątają. Niech zlikwidują ukryte zasady numerus clausus, niech realnie uporządkują dyskryminację Latynosów czy Afroamerykanów na własnym podwórku, a dopiero potem pouczają innych. Przecież nawet głośne deklaracje burmistrza Nowego Jorku o aresztowaniu Netanjahu na podstawie nakazu Międzynarodowego Trybunału Karnego to fikcja. USA nie są stroną Statutu Rzymskiego, a urzędujący premierzy mają immunitety. Teorie prawne zawsze rozbijają się o twardą ścianę realiów politycznych.
- Trump doskonale kalkuluje w kategoriach czystego biznesu. On po prostu zobaczył, że w bezpośrednim starciu gospodarczym z Chinami Ameryka nie ma już szans na dawną dominację. Amerykańscy stratedzy uwielbiają straszyć wojną o Tajwan, ale rzeczywistość jest taka, że Chiny to nie są wojownicy – ostatnią wojnę z Wietnamem w 1979 roku sromotnie przegrali. Chińczycy to są przede wszystkim globalni sprzedawcy. A jak ma pan wojnę, to pan nie sprzedaje towarów, tylko traci rynki. Pekin nie jest zainteresowany destabilizacją militarną.
Skoro więc Ameryka ma potężny deficyt handlowy i traci pozycję lidera w starciu z Azją, Trump chce złamać gospodarczo Unię Europejską. Chce zmusić nas do uległości i podporządkowania amerykańskim interesom, bo na starym kontynencie najłatwiej mu ten bilans podreperować.
Dlatego cała ta dyskusja o narzucaniu przez Brukselę „demokratycznych standardów" – czy to w globalnej gospodarce, czy w strukturach FIFA – jest skrajnie naiwna. Światem rządzą twarde interesy, bilanse handlowe i prawo silniejszego. Gdy profesor Weiler mówi o unijnej misji cywilizowania piłkarskiego monopolu, widzę w tym głębokie niezrozumienie realiów. W świecie realnym nikt nie oddaje władzy ani miliardowych zysków w imię profesorskich teorii o demokracji. Ani w Waszyngtonie, ani w Pekinie, ani tym bardziej w Zurychu.
Robert Kiłdanowicz jest doktorem nauk prawnych, ekspertem ds. prawa i organizacji sportowych (FIFA, UEFA, MKOl). Na Uniwersytecie Warszawskim obronił rozprawę doktorską "Status prawny międzynarodowych organizacji piłkarskich FIFA i UEFA". Był prezesem Stomilu Olsztyn, młodzieżowym reprezentantem Polski, zawodnikiem m.in. Widzewa Łódź, Śląska Wrocław i Pogoni Szczecin.
Wybory w FIFA odbędą się w marcu. Gianni Infantino zapowiedział, że będzie walczyć o kolejny mandat. Przeciwników ma głównie w Europie, bo konfederacje Afryki i Azji już ogłosiły swoje poparcie dla reelekcji. Razem mają blisko połowę głosów (101 z 211). Według informacji "Guardiana" tylko kilka z 211 federacji członkowskich FIFA wciąż nie wysłało listów poparcia dla Infantino, który może zostać wybrany na czwartą kadencję miażdżącą większością głosów.