Historia Macieja Berbeki. Gdyby nie okłamali go na Broad Peaku...

Karakorum, 9 marca 1988 r., Maciej Berbeka po zejściu z Broad Peaku w otoczeniu tragarzy, w naszyjniku z banknotów jednorupiowych - trofeum dla zdobywcy szczytu
Aleksander Lwow / Forum / Aleksander Lwow / Forum

Szedł wycieńczony, nogi się pod nim uginały, pakistańscy tragarze podtrzymywali go pod ręce. Ocalił życie, by je złożyć w ofierze ćwierć wieku później na tym samym szczycie.

Świętej pamięci Julek Rawicz był człowiekiem o nieprawdopodobnej intuicji. Roztargniony, zatopiony w swoich sprawach, wychylał głowę do świata jak wiekowy żółw ze skorupy. Zawsze znajdował jednak argumenty, by nas do czegoś przekonać, choćby to, co mówił, wydawało się nam czasem banalne. A potem się okazywało, że nie było.

Julek jak zwykle miał rację

Wicenaczelny „Wyborczej” zaczepił mnie na korytarzu na końcu września 1996 r. – Dareczku, mam tu takiego pana, któremu redakcja dała trochę pieniędzy na wyprawę w góry – opowiadał. – Napisz coś o nim, wyprawa mu się nie udała, spadł z lawiną i uszkodził sobie kręgosłup. Nie wypada go zignorować i sprawić drugą przykrość.

Zza pazuchy Julek wyciągnął stare okulary i zdjęcia faceta siedzącego na przełęczy pod K2 z egzemplarzem „Gazety Wyborczej” rozpostartym na szerokość ramion. Pogoda była tego dnia piękna, słońce oświetlało postać Macieja Berbeki – scena jak z reklamy.

Ale szczerze mówiąc, pomysł Julka niezbyt mi się wtedy spodobał. Miałem pisać o facecie, któremu się nie udało? Albo się szczyty zdobywa, albo nie. I w tym drugim przypadku jest się po prostu przegranym. Tak stanowią bezlitosne reguły zawodowego sportu.

Ale Julek jak zwykle miał rację. Nie dało się mu odmówić, bo zwracał się do nas jak do własnych dzieci. Następnego dnia wskoczyłem do pociągu do Zakopanego. Nie miałem nawet pojęcia, jaki dział w gazecie zechce wydrukować to, co przywiozę z powrotem. Portalu jeszcze nie było.

Spotkania z ojcem

Dopiero po drodze wyczytałem, że Berbeka to jeden z najlepszych polskich himalaistów. Że stoi za nim dramatyczna historia śmierci ojca. Krzysztof Berbeka zginął w Alpach Szwajcarskich w 1964 r. Maciek miał wtedy dziesięć lat. – Matka i my byliśmy w trudnej sytuacji. Przyjaciele ojca założyli fundację jego imienia, która miała wspierać finansowo rodziny tych, którzy zginęli podczas wspinaczki – powiedział.

Kiedy rozmawialiśmy w jego domu w Zakopanem, była przy nim także jego żona Ewa i dzieci. Mówiła, że kiedy się poznawali, imponowało jej, że chodzi po górach. Strach przyszedł później. – Boję się, ale decyzja należy do niego. Tu ma sklep, buduje dom, jest ciągła walka o pieniądze. Rozumiem, że chce się czasem od tego oderwać. Spojrzeć na wszystko z góry – mówiła.

Berbeka nie miał cienia wątpliwości, że rodzina jest dla niego najważniejsza. – Dlaczego więc ryzykuję stratę wszystkiego? Każdy chce zajrzeć za drugą stronę lustra. Zajrzeć i wrócić. Nikt nie myśli, żeby zostać. Bardzo chce się uniknąć ryzyka. Ale nie iść nie można – powiedział.

Żonie powtarzał, że musiała zdawać sobie sprawę z tego, za kogo wychodzi. – Ludzie giną na drogach i w każdy inny sposób, wcale nie mądrzejszy. A ja przecież codziennie wyjeżdżam na drogę.

Śmierć ojca nie zniechęciła go do wspinaczki. Gdy matkę odwiedzali przyjaciele taty, w domu wciąż mówiło się o górach. – Rosłem w tej atmosferze. Chciałem przeżyć to, co on przeżył, być w miejscach, w których on był – mówił.

Doliny naszej codzienności

Długo rozmawialiśmy o terapeutycznych zaletach wspinania. O dolinach ludzkiej codzienności, gdzie trzeba się zmagać z przepisami, urzędnikami i klientami – morzem rzeczy trywialnych, uciążliwych, przykrych. Człowiek ma wtedy wrażenie, że życie jest gdzieś obok, że zmaga się z niezwyciężonym banałem i nonsensem. – Tak bardzo chce mi się czasem zostawić za sobą cały ten teatr absurdu – mówił.

Opowiadał też o czymś, czego nie mogłem wtedy do końca zrozumieć. O słynnej – jak się potem przekonałem – wyprawie na Broad Peak (8047 m n.p.m.) z 1987 r.

Właściwie zimą 1987/88 pojechali pod kierunkiem legendarnego Andrzeja Zawady na K2. Ale ta góra nie dała im wielkich szans. Zdesperowany niepowodzeniami Berbeka wpadł więc na pomysł, że zaatakuje sąsiedni Broad Peak. Razem z Aleksandrem Lwowem mieli iść w stylu alpejskim, czyli bez zakładania obozów i lin poręczowych. Wyruszyli 6 marca 1988 r. Lwow zawrócił, Berbeka poszedł samotnie. Na wierzchołku skontaktował się z siedzącym w bazie Zawadą, ten potwierdził sukces i nakazał odwrót.

Fatalna pomyłka? Czy celowe działanie nieżyjącego już Zawady? Berbece do szczytu zabrakło kilkunastu metrów w pionie, ale zimą to półtorej godziny drogi. Dotarł do przedwierzchołka Rocky Summit (8035 m) dość umownie wyróżnionego w poszarpanej grani szczytowej. Wspinał się wtedy w ciężkich koflachach – butach, w jakich dziś już nikt się nie wspina. Nie znał też dobrze topografii góry, więc wyczyn kosmiczny.

Myśleli, że już nie wróci

Kilka lat po naszej rozmowie widziałem fragmenty filmu dokumentalnego z 1988 r. Berbeka zszedł z góry na ostatnich nogach, pakistańscy tragarze prowadzili go pod ręce. Wyglądał na skrajnie wyczerpanego. Jako pierwszy człowiek w historii himalaizmu przekroczył zimą w Karakorum wysokość 8000 m.Trzeba było 20 lat, żeby ktoś to powtórzył. Ale szczytu nie zdobył.

W czasie naszej rozmowy w Zakopanem Berbeka ani razu nie wymienił nazwiska Zawady. Nie wspomniał też, że Lwow oskarżył go potem o świadomy udział w mistyfikacji. Powtarzał: „Oni powiedzieli mi, że zdobyłem szczyt i mam schodzić”. Przyznał jednak, że otarł się wtedy o ostateczność, spojrzał na drugą stronę.

Zachowały się nagrania audio, na których Leszek Cichy mówi do Krzysztofa Wielickiego, że Berbeka jest na przedwierzchołku. Podczas łączenia się z Berbeką nie przekazują mu tego.

Berbeka: – O godz. 18 byłem na szczycie. Ruszyłem w dół, żeby zdążyć przed nocą, ale przyszło załamanie pogody. Zapadł zmrok, czekałem na księżyc, ale on wyjrzał tylko na chwilę przez ciężkie chmury. Była mgła. Nie wiedziałem, gdzie góra, gdzie dół. Zejście, które powinno trwać sześć godzin, przedłużyło się do 36. Koledzy myśleli, że już nie wrócę.

Żona Ewa: – Zawada zadzwonił do mnie, że atak się powiódł. Wiedziałam jednak, że najgorsze przed Maćkiem, a telefon milczał. Te godziny w domu były koszmarem. Chodziłam, dzień i noc nie mogłam sobie znaleźć miejsca. Wszyscy myśleli, że Maciek nie żyje.

Berbeka: – Wycieńczony dotarłem do namiotu na wysokości 7500 m, gdzie czekał Alek. Do bazy było jeszcze 2500 m w pionie. Stamtąd zabrał mnie helikopter. Miałem czarne palce. W szpitalu chcieli mi amputować odmrożone stopy. Nie zgodziłem się. Potem stan poprawił się na tyle, że straciłem tylko kawałek dużego palca. Pozostałe ocalały, choć nie wróciły do dawnej sprawności. Przez pierwszy rok w domu marzłem już wczesną jesienią.

Lawina

Przestał się wspinać z Polakami, nie jeździł więcej na wyprawy narodowe. Latem 1996 r. wyruszył na K2 z Brytyjczykami, kiedy przywaliła go lawina. I zabrała 300 m w dół. Wiele dni później, gdy dotransportowano go w końcu do szpitala, uraz kręgosłupa nie okazał się aż tak poważny, jak się obawiano. Ale przez upór pod K2 Berbeka wycierpiał wiele. Na tamtą wyprawę z Brytyjczykami pojechał bez zgody żony.

Tego samego lata drugi co do wielkości szczyt ziemi zdobył Krzysztof Wielicki. Miał więcej szczęścia do pogody. To właśnie Wielicki namówił Berbekę w 2013 ro., by dokończył to, co niedokończone.

Od spotkania z Berbeką w jego domu w Zakopanem nigdy się już potem nie widzieliśmy. Naszą wielogodzinną rozmowę nagrałem na zdezelowany dyktafon, który okazał się mieć już wtedy bardzo niską czułość. Maciej mówił cicho, dość monotonnie, jakby się chwilami wstydził lub nie był pewny własnych racji. Żona była w domu, wyglądali na bardzo zgraną parę.

Cieszyło go, gdy wtrącałem, że choć nie mam tak imponujących doświadczeń w górach, to gdy idę w nie, czuję to samo. Każdy z nas poznał te emocje, tylko on na nieporównywalnie wyższym poziomie. To potęgowało przyjemność dialogu. Nawet jeśli w istocie nie miałem nic do powiedzenia.

Kiedy wróciłem do Warszawy, okazało się, że na moich nagranych w Zakopanem kasetach jest tylko ponury szum. Powiedziałem o tym Berbece przez telefon (jeszcze nie komórkowy). Odpowiedział: – Pozostaje mi mieć nadzieję, że ma pan dobrą pamięć.

– Tak, panie Maćku, jestem od pana przecież o osiem lat młodszy.

Odezwał się po publikacji tekstu. Gdy zadzwonił, przestraszyłem się nawet, czy czegoś nie pokręciłem. Nazwy dróg, baz, przełęczy, lodowców. Nazwiska brytyjskich himalaistów mówiły mi wtedy bardzo niewiele. Na błędy Berbeka przymknął oko, a może nie było ich tak wiele.

Co by było, gdyby Zawada nie kłamał

Minęło ćwierć wieku od nieszczęsnego epizodu na Rocky Summit czy też na Broad Peaku. Polska wyprawa pod kierownictwem Wielickiego ruszyła na niezdobyty wciąż zimą szczyt w Karakorum. Wracający na łono polskiego himalaizmu Maciej Berbeka miał wtedy 59 lat. Zdobył wcześniej pięć ośmiotysięczników, w tym dwa zimą: na Manaslu (8156 m) i Czo Oju (8201 m) wszedł o tej porze roku jako pierwszy człowiek w historii.

Nie wiedziałem, co się z nim działo przez te wszystkie lata. Zdawałem sobie jednak sprawę z tego, że gdyby w 1988 r. zdołał osiągnąć szczyt Broad Peaku, na wyprawę z Wielickim by nie pojechał. Nie byłoby czego kończyć, poprawiać – w ogóle ta cała dramatyczna ekspedycja nie miałaby pewnie racji bytu.

6 marca, czyli dokładnie 25 lat od pierwszego ataku, Maciej Berbeka zginął przy schodzeniu po zdobyciu Broad Peaku. Nie odpuścił ataku szczytowego, choć koledzy namawiali go do tego. Potem przez polskie media przewaliła się cała awantura oskarżająca tych, którzy wtedy ocaleli (Adam Bielecki i Artur Małek).

Zajrzałem do naszej rozmowy sprzed 17 lat.

– Każdy z nas stracił kogoś w górach. W podświadomości zostały strzępy obrazów, faktów. Jakaś zadra, niepokój, który każe tam wrócić – mówił Berbeka. Od tego zdania zacząłem tekst. Potem następowała lista osób, które Maciej stracił pod K2 – z Dobrosławą Miodowicz-Wolf, „Mrówką”, na czele.

Pozostaje pytanie: co by było, gdyby w 1988 r. Zawada powiedział Berbece prawdę? A może powiedział prawdę, tylko po prostu się pomylił? A gdyby się nie pomylił i powiedział prawdę, do dramatu z 2013 r. by nie doszło. Ale gdyby powiedział prawdę i się nie pomylił, dramat mógł się wydarzyć już w 1988 r.

Artykuły Powiązane

Wczytywanie kolejnego artykułu...