Sport.pl+

Jak załatwiać się w strefie śmierci. "Cichy nasikał mi do buta"

Dariusz Wołowski
NEPAL-EVEREST/RECORD
Fot. REUTERS/Purnima Shrestha

- "Cichy nasikał mi do buta", krzyczał w bazie pod K2 Krzysiek Wielicki. Prawda była jednak trochę inna - wspomina z uśmiechem Leszek Cichy. Z legendarnym polskim himalaistą, który w duecie z Wielickim jako pierwsi weszli zimą na Mount Everest, rozmawiam o tym, jak na dużych wysokościach wspinacze radzą sobie z załatwianiem potrzeb fizjologicznych oraz z zagrożeniem, jakie to powoduje dla środowiska.

Problem jest podwójny. Na pewno dla wspinaczy, którzy muszą załatwiać się w ekstremalnych warunkach, czasem w tak zwanej "strefie śmierci", czyli powyżej 8000 m, bez możliwości opuszczenia namiotu. A z drugiej strony w miejscach jak najwyższy szczyt świata Mount Everest, gdzie turystyka wysokogórska stała się powszechna, odchody ludzkie zagrażają środowisku. Nie rozkładają się w niskiej temperaturze, mogą więc przetrwać w lodzie nawet dziesięciolecia.

Tymczasem topniejące lodowce i śnieg są głównym źródłem wody pitnej dla baz pod górą oraz lokalnych społeczności mieszkających w dolinach. Jeśli są zanieczyszczone odchodami, stają się zagrożeniem. Jeśli na najpopularniejszych szlakach górskich każdy zostawia odchody na zboczach, obozowiska szybko zamieniają się w obszary zagrażające zdrowiu wspinaczy i mieszkańców tych rejonów. Czy da się w ogóle z tym walczyć?

Na Aconcagui w Argentynie w południowych Andach (najwyższy szczyt Ameryki), na Denali na Alasce (najwyższy szczyt Ameryki Płn, potocznie zwany Mount McKinley), na Mont Blanc w Alpach czy w końcu na Mount Evereście w Himalajach wprowadzono nakazy, by wspinacze zabierali ze sobą ekskrementy w specjalnych workach i znosili je na dół.

"Nic co ludzkie nie jest mi obce" – cytuję Terencjusza, aby zachęcić Leszka Cichego do rozmowy na ten temat. Himalaista przyznaje, że podczas prelekcji i spotkań z miłośnikami wspinaczki w górach tylko raz czy dwa zadano mu takie pytanie. Nikt nie chciał dotykać problemu, który dotyczy przecież wszystkich himalaistów, a także ludzi, którzy starają się dbać o czystość najbardziej popularnych szlaków.

Dariusz Wołowski: Jak to było z butem Krzysztofa Wielickiego? Czy ta opowieść jest prawdziwa?

Leszek Cichy: Nie dość, że jest prawdziwa, to także dość powszechnie znana w środowisku. Zdarzyło się to podczas zimowej wyprawy na K2 w sezonie 1987-88. Mieszkaliśmy z Krzyśkiem w jednym namiocie. Uczestnikami wyprawy było także czterech wspinaczy z Kanady, którzy przywieźli worki na mocz, co wtedy było absolutną nowością. Zamykało się je na strunę. W bazie temperatura w nocy spadała do 20 czy 25 stopni poniżej zera. Opuścić namiot, wyjść z ciepłego śpiwora, żeby zrobić siku, było dość kłopotliwe. Zwłaszcza że na wysokościach trzeba dużo pić, żeby uniknąć odwodnienia. Przed snem, podczas kolacji, piliśmy więc do pełna, co skutkowało nocnym wstawaniem. Po obudzeniu wygodniej było wyjść ze śpiwora, ale nie wychodzić z namiotu, tylko klęcząc, nasikać do czystego woreczka, po czym zaciągnąć strunę. Worki były całkowicie szczelne, bezpiecznie. Oczywiście nie wkładaliśmy pełnego woreczka do śpiwora, tylko do butów, które stały w namiocie. To były buty plastikowe, takie do poruszania się w bazie. Rano zawartość woreczka była zamarznięta, bo temperatura w namiocie też spadała poniżej zera. Kiedy wychodziło się na śniadanie, wyjmowało się woreczki z butów i zanosiło w ustalone miejsce, by potem wyrzucić do śmieci. Wszystko było w porządku, do czasu aż trafiłem na jakiś nieszczelny woreczek. Zapewne była to wada fabryczna. Pewnego dnia rano użyty przeze mnie w nocy woreczek był prawie pusty, a w bucie Krzysia powstała zamarznięta kałuża. Krzyś oczywiście podniósł krzyk: "Cichy nasikał mi do buta". Na szczęście problem dało się łatwo rozwiązać. But plastikowy miał swoją elastyczność, więc wystarczyło wyjść z nim z namiotu, poskręcać go w lewo i w prawo, żeby pozbyć się żółtego lodu. Nie zostawił najmniejszego śladu w bucie. Oczywiście hasło Krzysia: "Cichy nasikał mi do buta", poniosło się po obozie i było wspominane przez wspinaczy w długie, zimowe wieczory. Spędziliśmy wtedy pod K2 trzy miesiące.

Zobacz wideo Czy góra Mount Everest nadal rośnie i dlaczego jest tak niebezpieczna? [PRACOWNIA BRONKA]

Mówił pan, że woreczki były nowością dla polskich himalaistów…

- Tak. I nie podobały się starszemu pokoleniu wspinaczy. Gienek Chrobak, Andrzej Heinrich, Bogdan Jankowski byli oburzeni. "Jak to tak, w namiocie się załatwiać…" - mówili. Upominali nas, że trzeba wychodzić na zewnątrz. Tymczasem Alek Lwow, Wielicki, ja i inni – czyli wtedy młodsze pokolenie, które zaczynało się wspinać pod koniec lat 70., z chęcią używało kanadyjskich woreczków. Od starszych wspinaczy byliśmy o jakieś 15 lat młodsi, a więc to była różnica pokolenia. Pewnego dnia ich napomnienia skłoniły nas do tego, by zrobić im kawał. Przez jakiś czas zbieraliśmy zamarznięte woreczki z żółtym płynem, a po tygodniu, gdy mieliśmy już kolekcję dwudziestu czy trzydziestu, wsunęliśmy je nocą do przedsionka ich namiotu. Na namiocie umieściliśmy duży napis "Laboratorium moczu". Tak zakończyliśmy tę pokoleniową debatę. Ustały marudzenia naszych dziadków na temat załatwiania się w bazie.

Zapewne anegdot z wyjazdów było więcej…

- Tak. Piszę teraz książkę pod tytułem "Historia polskiego himalaizmu w anegdotach". Wcześniej, podczas wyprawy na Mount Everest, Rysio Gajewski z Zakopanego dostał wiadomość, że żona jest w ciąży. Zaczął liczyć na palcach. Liczył, liczył, aż wreszcie rozpromienił się i stwierdził: "No, chyba że wtedy". To też stało się motywem wielu obozowych żartów. Tak opanowaliśmy sztukę przeczekiwania złej pogody w obozie.

Bywał pan na wyprawach mieszanych, na których himalaistki szły za potrzebą w lewo, a himalaiści w prawo. Dawało się to łatwo pogodzić?

- Zauważyłem ciekawą rzecz. Kiedy szliśmy jakąś nudną trasą z obozu do obozu, związani liną co osiem metrów, z reguły ktoś musiał sikać. Marsz trwał przecież 3-4 godziny. Przy pierwszym lub drugim przejściu wypinaliśmy się z tej kolejki, odchodziliśmy maksymalnie jakieś 20 metrów, uważając na szczeliny po drodze. Przy trzecim przejściu już delikwent nie wypinał się z liny, tylko naprężając ją odchodził 2-3 metry, odwracał się i sikał. Dziewczyny prosiły nas, żebyśmy się odwrócili. Po jakimś czasie te sytuacje stały się dla wszystkich tak normalne i opatrzone, że ktoś, kto musiał zrobić siku, zatrzymywał karawanę i załatwiał się tam, gdzie stał. Mężczyźni rozpinali rozporki, dziewczyny ściągały spodnie i kucały. Wszyscy automatycznie się odwracali. Nikt z załatwienia potrzeby fizjologicznej nie robił wielkiej sprawy.

Załatwianie się w ekstremalnie niskich temperaturach wydaje się jednak wyjątkowo uciążliwe.

- W bazie to nie jest problem. Umowa jest taka, że po jednej stronie lodowca sikamy, bo po drugiej zbieramy lód do zamieniania go w wodę. O tym trzeba pamiętać. W bazie jest namiot, czyli rodzaj toalety. Najlepiej odwiedzać go w dzień. Przy regularnych posiłkach można to było jakoś wyregulować w organizmie. Nawet jak bardzo mocno wiało, namiot-toaleta był naprawdę stabilny. Problem pojawiał się na większych wysokościach. Tam temperatura spadała do 40 stopni poniżej zera, a wiatr był znacznie bardziej dokuczliwy. Wyjście z małego, niewygodnego namiotu staje się przedsięwzięciem. I nie zawsze jest to możliwe. Zdarzało się, że potrzebujący załatwiał tak zwaną dwójkę w namiocie. Braliśmy puszkę po konserwie lub nawet brudną menażkę, którą potem trzeba było wyczyścić i zdezynfekować. Byle trafić tam, gdzie trzeba. To sytuacja jak w statku kosmicznym: nie można wyjść na zewnątrz, bo zagraża to życiu. Pamiętam kadr z filmu z wyprawy na Everest, gdy Alek Lwow dzwonił do bazy. Odebrał Andrzej Zawada, a Alek powiedział, że jest tak cholernie zimno, że jak się człowiek załatwia na zewnątrz to ręce odmarzają. Nie tyłek, ale właśnie ręce.

Jak było na pana pierwszej wyprawie w góry najwyższe, kiedy załatwianie się na dużych wysokościach, w ekstremalnie niskich temperaturach, było nowe?

- Moja pierwsza wyprawa w góry najwyższe była w lipcu 1974 roku na Shispare w Karakorum, niezdobyty wtedy szczyt o wysokości 7619 m. Bazę mieliśmy na niezbyt wielkiej wysokości, czyli na 4200 metrach, bo tam lodowce schodzą bardzo nisko. W bazie temperatura była bliska zera, może na lekkim minusie, dlatego załatwianie się nie było problemem. Zwłaszcza że była to wyprawa wyłącznie męska. W wyższych obozach też było wygodnie, więc wyjście z namiotu, nawet nocą, nie nastręczało kłopotów. Pojawiły się one wtedy, gdy zaczęliśmy organizować wyprawy zimowe.

Wyobrażam sobie, że ubranie himalaisty musi być przystosowane do załatwiania potrzeb fizjologicznych wysoko w górach.

- Nasz strój ulegał ewolucji. Na pierwszych wyprawach mieliśmy oddzielnie spodnie puchowe i kurtki puchowe. To było wygodne, ale powstawał mostek termiczny między spodniami i kurtką. Wymyśliliśmy więc, żeby robić kombinezony. Gdy było cieplej, można było górę kombinezonu zawiązać sobie w pasie. Nie było problemu przy sikaniu, ale przy "dwójce" było znacznie mniej wygodnie. Kolejny pomysł był taki, żeby na pośladkach kombinezonu zrobić klapę zapinaną na suwaczek. Szybko okazało się, że to złe rozwiązanie. Po pierwsze, na suwaku też powstawał mostek termiczny, a poza tym bywało, że suwak się zacinał, przez co wspinacz zostawał z dziurą na tyłku, co oczywiście nie było bezpieczne. Kolejną modyfikacją był kombinezon rozpinany od szyi do rozporka, jednym suwakiem. Można było go rozpiąć do końca, zdjąć górę kombinezonu i, kucając, ściągnąć cały nadmiar materiału puchowego na kolana, by wystawić tyłek. Trzeba było przy tym bardzo uważać, żeby nie pobrudzić sobie kombinezonu. Ten model się sprawdził i upowszechnił.

Żadnych szkoleń w tym zakresie nigdy pan jednak nie przechodził?

- Nie. Miałem za sobą lata wspinaczki zimowej w Tatrach, gdzie z załatwianiem się na szlaku też trzeba było sobie radzić. Pamiętam, kiedyś na wyprawie mieszanej koleżanka musiała załatwić się na Filarze Cubryny, i nie chodziło o siku. Nie było jednak miejsca, żebyśmy zostawili ją samą, więc odsunęliśmy się tylko odrobinę. Punkt, gdzie koleżanka się załatwiła, wyznaczał nam nawet miejsce, skąd ruszaliśmy w górę. Po takich tatrzańskich doświadczeniach nie musiałem przechodzić żadnych szkoleń. Każdy z nas ten problem znał i potem dawał sobie radę także w Himalajach. Nawet przy temperaturze 40 stopni poniżej zera i podczas przejścia lodowca, gdy ktoś chciał się załatwić, zatrzymywaliśmy się, a on wystawiał tyłek. Oczywiście kucał przodem do wiatru, żeby pośladki mieć na zawietrznej. Załatwiał się i ruszaliśmy dalej.

Im wyżej, tym chyba trudniej? A jak jest powyżej 8000 metrów, czyli w tzw. strefie śmierci?

- Im jest się wyżej, tym mniej się je, a więcej pije. Czyli także więcej sika, co jest oczywiście prostsze. Trzeba tylko pamiętać, żeby stawać tyłem do wiatru, co przy zmęczeniu można przeoczyć. Oczywiście w obozie, w namiocie, gdy robi się cieplej, problem "dwójki" czasem powstaje i wtedy nie jest łatwo odłączyć się na przykład od butli z tlenem, jeśli używa się tlenu, i wyjść na zewnątrz. Czasem trzeba spróbować to przetrzymać do rana. Rozwiązanie musi się jednak znaleźć.

Kiedy zimą 1980 roku stanęliście z Krzysztofem Wielickim na szczycie Mount Everestu, co było pierwszym wejściem o tej porze roku na górę ośmiotysięczną, nie miał pan ochoty z radości zaznaczyć jakoś swoją obecność u celu?

- I zrobić siku? Nie miałem takiej potrzeby. Zapewniam, że przy temperaturze 40 stopni poniżej zera i bardzo silnym wietrze taka myśl w ogóle nie przechodzi człowiekowi przez głowę. W tych warunkach niektórych rzeczy się po prostu odechciewa. Sikając w tej temperaturze człowiek słyszy, jak na ziemię spadają już grudki lodu. Gdyby jednak była taka konieczność, trzeba byłoby szukać miejsca niżej, osłoniętego od wiatru.

Wiadomo, że wspinaczom przybywającym w Himalaje często zdarzają się problemy żołądkowe.

- Problemy żołądkowe powstają najczęściej w bazie. Tam jedzenie jest bardziej urozmaicone, jest dostęp do warzyw. Do podgrzewania posiłków wykorzystywana jest nafta. Jeśli korzysta się z pomocy kucharza mniej ostrożnego, można mieć problem. Natomiast wyżej jedzenie konserwowo-proszkowe jest bezpieczniejsze dla żołądka. Jeśli już powoduje problem, to przeciwny, czyli zatwardzenie. Oczywiście w bazie pod Everestem nagminnie zdarza się, że ludzie dostają rozstroju żołądków, dlatego bazy są chronione, żeby ludzie z dołu nie przynosili do nich bakterii.

Najazd turystów wysokogórskich na najwyższy szczyt Ziemi wymusił wprowadzenie w 2024 roku nakazu stosowania worków i zabierania w nich swoich odchodów z miejsc powyżej bazy. Wspinacze muszą je znosić i rozliczać się z nich. Nakaz wprowadzono ze względów sanitarnych.

- To są rozwiązania od dawna stosowane na Aconcagui w Argentynie czy na Mount McKinley na Alasce. Na najwyższym szczycie Ameryki Płn wprowadzono je chyba najwcześniej. Tam było to bardzo restrykcyjnie przestrzegane. Żeby wyjść z parku, trzeba było się rozliczyć z woreczków. Dochodziło do zabawnych sytuacji, gdy ktoś miał zatwardzenie, bo pożyczał woreczki od innych, żeby się rozliczyć.

Dwa lata temu wprowadzono takie rozwiązanie na Evereście. Czy jest skuteczne, nie wiem, bo ostatni raz byłem tam w 2018 roku i więcej się nie wybieram. Liczba ludzi na szlaku z Lukli do bazy pod Everestem jest tak duża, że wioski po drodze są naprawdę bardzo zaśmiecone. Nie wiem, jak jest dziś, ale jeszcze niedawno mieszkańcy wioski zrzucali opakowania plastikowe, szklane i metalowe do rzeki. Nawet gdy nie było w niej dość wody, to w końcu przychodził monsun, poziom wody wzrastał i zabierał śmieci w dół. Zresztą woreczki z odchodami, znoszone do bazy pod Everestem, też trzeba jakoś znieść potem dalej. W takiej skali to nie jest problem łatwy do rozwiązania. Wyprawy mogą sobie poradzić. Wynajmując 100 tragarzy do wnoszenia sprzętu do bazy, trzeba z góry opłacić 40, którzy zniosą śmieci. I to działa. Natomiast to, co robią turyści idący z Lukli do bazy pod Everestem, jest wolną amerykanką. Nepalczycy i Pakistańczycy starają się dbać o góry, ale koszty usuwania śmieci z całej Doliny Khumbu są ogromne. Przecież Park Sagarmatha nie zaczyna się w Lukli, tylko powyżej. Nie wszystko można skontrolować przy tak masowej turystyce.

Dlatego nie pójdę już do bazy pod Everestem, żeby nie psuć sobie wspomnienia widoków, które pamiętam sprzed lat.

Jest pan również przewodnikiem górskim. Rozumiem, że musiał pan czasem pomagać swoim podopiecznym w trudnych sytuacjach na szlaku.

- Przypomina mi się wejście z grupą na Rysy parę lat temu. Był w niej Kenijczyk, który mieszkał w Polsce i który nieźle mówił po polsku. Przy zejściu, w połowie buli, podszedł do mnie i powiedział: "Leszek, mam problem ekologiczny". Dopytywałem, na czym ten ekologiczny problem polega. Powiedział: "Chcę kupę". Na grzędzie, czyli w dość trudnym terenie, trzeba mu było znaleźć jakiś kamień, za którym swój problem ekologiczny mógł rozwiązać.

Artykuły Powiązane

Wczytywanie kolejnego artykułu...