Narty we W這szech. Valtellina - we w這skim Tybecie

Tu nigdy nie brakuje 郾iegu. W ko鎍u nazwa Livigno oznacza lawin...

- Jedziesz do Livigno? Pogoda murowana! - przekonywali znajomi, zazdroszcz帷 przysz貫j opalenizny. Miasteczko s造nie bowiem z najbardziej nas這necznionych stok闚 w Alpach. Nawet na turystycznych folderach litera "o" w nazwie przypomina s這鎍e. Niestety, kiedy dotar豉m na miejsce, niebo przes豉nia造 ciemne chmury...

***

Takiego 郾iegu jak w tym roku dawno ju nie by這 - m闚i pan Rodigari, odgarniaj帷 z podjazdu 鈍ie篡 puch. Jest koniec stycznia, w豉郾ie wr鏂ili鄉y z nart, a on, jak co dzie, na posterunku. Mimo nieustannie zacinaj帷ego 郾iegu energicznie anga簑je do pracy rodzin i z daleka kiwa na kierowc p逝ga, by pom鏬 odkopa zasypan drog.

Wynajmuje nam drewniany dom w niewielkim Trepalle, 11 km od Livigno (p馧nocna Lombardia, prowincja Sondrio, 40 km od szwajcarskiego St. Moritz). Nareszcie ma go軼i m闚i帷ych po w這sku, wi璚 ch皻nie opowiada o rodzinnych stronach. Trepalle to kilkana軼ie porozrzucanych gospodarstw, piekarnia, tabacchi i Market Europa. Wie s造nie z bardzo niskich temperatur - w lutym 1956 r. zanotowano 45 stopni poni瞠j zera. Jak z dum powtarza pan Rodigari, to najwy瞠j po這穎na osada w Europie zamieszkana na sta貫 - 2208 m n.p.m. Jeden z jej mieszka鎍闚 uwieczniony zosta nawet w literaturze. W latach 50. proboszczem Trepalle by kontrowersyjny don Alessandro Parenti, kt鏎y zainspirowa pisarza Giovanniego Guareschiego do stworzenia postaci rubasznego ksi璠za don Camillo w serii opowiada "Ma造 鈍iatek don Camilla", "Don Camillo i jego trz鏚ka", "Towarzysz don Camillo"...

***

Samo Livigno nazywane bywa "w這skim Tybetem". Le篡 w szerokiej dolinie Alta Valtellina w sercu Alp Retyckich (nazwa od staro篡tnego plemienia Ret闚), w Masywie Bernina. Jego najwy窺zym szczytem jest Piz Bernina, 4049 m n.p.m., uznany za pi徠y pod wzgl璠em trudno軼i wierzcho貫k Alp. Na skraju masywu znajduje si Prze喚cz Bernina (2200 m n.p.m.), przez kt鏎ej siod這 prowadzi najwy瞠j zbudowana linia kolejowa w Europie.

W 鈔edniowieczu Livigno by這 zagubion w g鏎ach osad przemytnik闚, pasterzy i drobnych kupc闚. Sw鎩 rozw鎩 zawdzi璚za這 po這瞠niu na przeci璚iu wa積ych dr鏬 handlowych. Dzi瘯i temu cieszy這 si du膨 autonomi - nada mu j w 1538 r. szwajcarski kanton Grigioni. Uprzywilejowanej pozycji nie zdo豉造 podwa篡 ani panuj帷e tu kolejno dynastie, ani Napoleon, ani burzliwy XX wiek. I tak jest do dzi, bo Livigno jest stref wolnoc這w.

Jeszcze na pocz徠ku lat 50. minionego wieku dojazd by mo磧iwy zaledwie przez trzy miesi帷e w roku - prze喚cze 陰cz帷e miasto ze Szwajcari, jak cho熲y Forcola di Livigno (2315 m n.p.m.), pozostawa造 zim nieprzejezdne. Do czasu, gdy szwajcarscy inwestorzy rozpocz瘭i budow zapory i sztucznego jeziora Lago del Gallo. Na jej potrzeby wykopali tunel Munt La Schera na granicy Szwajcarii i W這ch, d逝gi na 3,5 km, a szeroki co najwy瞠j na 4 m. Po zako鎍zonych robotach nie zasypali go i w 1961 r. oddali do u篡tku publicznego. Wtedy Livigno otworzy這 si na 鈍iat i turystyk. W styczniu 1965 r. uruchomiono pierwszy wyci庵 na szczycie Monte Sponda (2576 m) i tylko tunel pozosta tak samo w御ki. Ruch odbywa si wi璚 wahad這wo, co 15 minut, albo przez kilka godzin tylko w jednym kierunku (przed podr騜 zaopatrzmy si w rozk豉d, by nie sp璠zi kilku godzin na przymusowym postoju; przejazd w jedn stron - 15 euro).

Wydostawszy si z Munt La Schera, zje盥瘸my 5 km w御k serpentyn. Po chwili otwiera si przed nami malownicza dolina. Jej 鈔odkiem wije si d逝gie Livigno le膨ce na wysoko軼i 1816 m. Przy g堯wnej szosie podziwiamy lodowe rze嬌y - osta這 si ich jeszcze kilka po grudniowym konkursie, na kt鏎y co roku zje盥瘸j arty軼i z ca貫go 鈍iata ( www.artinice.org ).

Po obu stronach miasteczka pe軟o wyci庵闚: cztery gondole, 14 krzese貫k i 13 orczyk闚. Trasy narciarskie licz 115 km, mi這郾icy bieg闚ek maj dla siebie 40 km. W Scuola Sci w pobli簑 dolnej stacji wyci庵u na Carosello kupimy skipassy, dostaniemy mapki i broszury oraz darmow gazetk "Wanted Magazine" z wykazem imprez oraz spisem restauracji, sklep闚 i hoteli nie tylko w Livigno, ale i s御iednich miejscowo軼iach, jak Isolaccia, Bormio czy St. Caterina.

***

Zaczynam od tras na zachodnich stokach doliny. Gondola wiezie mnie z centrum Livigno na szczyt Carosello (2797 m). Od rana pada 郾ieg, widoczno嗆 zerowa, wi璚 ruszam na o郵ep. Przewa瘸j szlaki czerwone s逝sznie uwa瘸ne za jedne z trudniejszych w ca造m o鈔odku. Zje盥瘸m do stacji po鈔edniej kolejki, by zn闚 dosta si na g鏎. Niestety, wyci庵 nieczynny - zerwa si silny wiatr i wzmog豉 zadymka. Dobrze by這by si gdzie ogrza, ale najbli窺zy bar znajduje si na niedost瘼nym Carosello, a pogoda wcale nie zamierza si poprawi.

Tak jak wi瘯szo嗆 os鏏, przesiadam si na s御iedni wyci庵 krzese趾owy, odstawszy swoje w kolejce. Pokonuj jeszcze trzy d逝gie trasy, zahaczaj帷 po drodze o szczyt Vetta Blesaccia (2796 m) i nareszcie, przemarzni皻a do szpiku ko軼i, docieram do restauracji na Costaccia (2328 m).

Trasy nie przypad造 mi do gustu, za co obwiniam pogod i s豉b kondycj. Dopiero gdy dwa dni p騧niej niebo troch si przeja郾i, ujrz je pi瘯nie o鈍ietlone o poranku. Ale wtedy bawi ju na stokach po drugiej stronie doliny.

***

Codziennie o 8.30 zjawiam si pod gondol na Mottolino (2402 m n.p.m.). O tej porze nie ma kolejek. 圭isk zaczyna si dopiero ko這 10, gdy zjawiaj si rodziny z dzie熤i (przewa積ie Polacy i Niemcy). Nie trwa jednak d逝瞠j ni p馧 godziny i potem zn闚 wsiada si do gondoli prosto z marszu. Wzd逝 wyci庵u prowadz dwie 豉godne trasy o r闚nomiernym nachyleniu - czerwona i niebieska. Zostawiam je sobie na popo逝dnie, gdy poczuj ju w nogach lekkie zm璚zenie.

Na szczycie Mottolino jest du瘸 restauracja, bar i taras widokowy. Dotar連zy tam, przesiadam si od razu na krzese趾o jad帷e na Monte della Neve (2785 m), czyli G鏎 好iegu. Podr騜 trwa oko這 pi皻nastu minut, bo wyci庵 jest stary i sunie powoli. Mo積a za to przeczyta umieszczone na s逝pach prowokacyjne pytania: "Czy zjecha豚y na nartach ze zwi您anymi r瘯ami?", "A mo瞠 z kubkiem gor帷ej czekolady w r瘯u?", "Czy prze軼ign掖e ju swojego mistrza?"... Po drodze popatruj na trasy ubite przez ratraki. Na pierwszy rzut oka wydaje si, 瞠 jest ich wi璚ej ni na Carosello, a mo瞠 s tylko lepiej po陰czone? Te po lewej prowadz do Trepalle; nieco dalej - stoki Monte Sponda (2576 m) i przytulne drewniane schronisko Camanel; jeszcze dalej - czarne trawersy. Nie brak te 豉twiejszych, niebieskich. Freestylowcy i skialpini軼i znajd le郾e g逝sze i dziewicze szlaki pod Monte della Neve, a snowboardzi軼i - snowpark przy trasie do Trepalle, znany m.in. z zawod闚 Burton European Open. U st鏕 Mottolino wytyczono te szlaki dla amator闚 bieg闚ek (w grudniu sezon narciarski otwieraj tu maratony - Sgambeda dla doros造ch i Mini Sgambeda dla dzieci).

Postanawiam zjecha z Monte della Neve tras czerwon. Nikt jeszcze nie zd捫y rozje寮zi utwardzonego 郾iegu, jestem na stoku zupe軟ie sama, dopiero ko這 13 zrobi si t這czno i powstan muldy. Za mn ostre granie Monte della Neve rzucaj na dolin g喚boki cie, przede mn - o鈍ietlone przez s這鎍e stoki Carosello. Szkoda tylko, 瞠 szlaki s kiepsko oznaczone...

***

Wieczorem zagl康am do Livigno. Miasteczko nie ma typowej zwartej zabudowy z piazza , ratuszem i ko軼i馧kiem, tylko dwie d逝gie ulice, przy kt鏎ych przycupn窸y urocze pensjonaty z malowanymi wykuszami (rodzajowe scenki i naiwne landszafty z my郵iwymi, pasterkami, kozami). Domy nie dor闚nuj co prawda solidnym chatom tyrolskim, ale te maj sw鎩 charakter, w otynkowanych g豉dko 軼ianach wida gdzieniegdzie pojedyncze kamienie. Typowe dla regionu s te tzw. bait , czyli bac闚ki - drewniane chaty z dachami zaopatrzonymi w poprzeczne belki, dzi瘯i kt鏎ym nie osuwa si 郾ieg. Centrum tworzy kameralna via Plan z hotelami i restauracjami oraz sklepami z alkoholem i perfumami po ni窺zych cenach. Nie przesadza豉bym jednak z kupowaniem trunk闚, Austriacy na granicy ze Szwajcari lubi kontrolowa samochody wracaj帷e z Livigno.

W bocznej uliczce natrafiam na sklepik z miejscowymi smako造kami: konfiturami, makaronem i serami (kupuj kozi o nazwie Livigno). Jest te s造nny speck - dojrzewaj帷a 22 tygodnie szynka. Sprzedawczyni cz瘰tuj mnie na zach皻 szynk wo這w bresaola - to specjalno嗆 Valtelliny podawana na przystawk z rukol i parmezanem. W galerii ze starociami tu za rogiem pi皻rz si olbrzymie dzwonki na szerokich sk鏎zanych paskach, rakiety 郾ie積e, drewniane chodaki, filcowe kapelusze, narz璠zia i wagi pami皻aj帷e pocz徠ek XX w.

***

Do oddalonego o 30 km Bormio prowadzi w御ka, skalna p馧ka. Drogowskazy przypominaj, 瞠 znajdujemy si w Parku Narodowym Stelvio (obejmuje p馧nocn cz窷 Lombardii i po逝dniowy Trydent). Ju z daleka wida szczyt Cima Bianca (3012 m n.p,m.), wok馧 kt鏎ego skupi造 si g堯wne trasy narciarskie tych okolic. Na g鏎 mo積a wjecha gondol, kt鏎a zabiera a 75 os鏏. Przypadkowo spotkani Polacy opowiadaj, 瞠 wagonik mknie nad niebotyczn przepa軼i, a widoki ze nale膨 do najwspanialszych (niestety, zabrak這 nam czasu, by przekona si o tym osobi軼ie).

Zwiedzamy miasteczko i s造nne termy ( www.bormioterme.it ). Po raz pierwszy wspomina o nich Kasjodor, rzymski polityk i kanclerz na dworze kr鏊闚 ostrogockich, w li軼ie do Teodoryka Wielkiego z 535 r. Dobroczynne dzia豉nie tutejszych w鏚 siarczanowych pozna te Leonardo da Vinci. Wyp造waj ze 廝鏚豉 Cinglaccia, a ich temperatura si璕a nawet 40蚓. Poleca si je osobom z chorobami sk鏎y, uk豉du kr捫enia i zwyrodnieniami staw闚.

Znajomi pluskaj si w gor帷ych basenach z hydromasa瞠m (jeden pod go造m niebem) i relaksuj w aromatycznych saunach (jest nawet tradycyjna sauna turecka), a ja wybieram si na spacer. Stare miasto da si obej嗆 w godzink. Fasady dom闚 zdobi wyblak貫 freski, a pot篹ne drewniane drzwi maj mosi篹ne okucia. Kieruj si w stron baszty zwie鎍zonej blankami. To dzwonnica Torre della Bajona na g堯wnym placu del Kuerc. Jak g這si legenda, gdy nieprzyjacielskie wojska Viscontich zbli瘸造 si do Bormio, tak mocno bito na alarm, 瞠 rozhu鈣any dzwon spad z wie篡 i rozbi si na kawa趾i. To jedna z trzech ocala造ch baszt miasteczka, w XIV w. by這 ich ponad 30.

Mijam ko軼i馧 La Chiesa Parrocchiale z 824 r. i wst瘼uj do knajpki tu obok, by spr鏏owa lokalnych da. Ca貫 szcz窷cie, 瞠 zd捫y豉m zam闚i tylko pizzocheri - s tak syc帷e, 瞠 nie zdo豉豉bym zje嗆 nic wi璚ej. To tagliatelle z m彗i gryczanej, podawane z pokrojonymi w kostk ziemniakami i li嗆mi gotowanej kapusty, zapieczone w serze. ζkomczuchom poleci豉bym jeszcze sciatt , czyli sma穎ne na oliwie kulki z m彗i gryczanej faszerowane serem, oraz besciol - ciastko z kandyzowanymi owocami. Na koniec kelnerka przynosi kieliszek limoncello . Tradycyjnie likier pochodzi z Sorrento, ale ten p馧nocny te mi smakuje. Rozgl康am si po sali - tu obok siedzi para Czech闚, dalej Polacy, a w g喚bi dziesi璚ioro Rosjan.

Od 46 lat w pierwsz sobot lutego w Bormio odbywa si Palio. O palm pierwsze雟twa - "s豉w i honor" - przedstawiciele pi璚iu kontrad (czyli dzielnic) walcz nie na koniach, jak w Sienie, lecz na bieg闚kach. Rozgrywki organizowane s w w御kich, specjalnie na郾ie瘸nych uliczkach. By wzi望 w nich udzia, trzeba urodzi si w Bormio i na sta貫 tu mieszka. Na stokach Cima Bianca organizowany jest natomiast slalom gigant, a w dolinie - wy軼ig sa ci庵ni皻ych przez konie.

***

Mija kolejny dzie, a 郾ieg jak pada, tak pada. Media donosz o z造ch warunkach na szosach, autostrady w Val d'Aosta s nieprzejezdne. Kole瘸nka z Mediolanu skar篡 si przez telefon: "Parali. Oni tu w og鏊e nie s przygotowani na tak pogod, wczoraj wzi窸am urlop, bo nie mog豉m dosta si do pracy".

Ostatniego dnia ju nie je寮zimy. Nawet przez dobre gogle wida niewiele, a r瘯awice, czapki i szaliki mo積a by wy篡ma. Wi瘯szo嗆 czasu sp璠zamy w barze, rozgrzewaj帷 si bombardino.

Kiedy nazajutrz o 7 rano ruszamy w kierunku tunelu Munt La Schera, p逝gi i piaskarki stoj jeszcze w gara瘸ch. Biel a k逝je w oczy, a wycieraczki nie nad捫aj z odgarnianiem 鈍ie瞠go puchu. Mijamy drewniany szyld z nazw Livigno. Przykrywa go gruba czapa 郾iegu. Wynaj璚ie domu od pana Rodigari - 350 euro za tydzie, sze軼iodniowy skipass - 145 euro

W sieci

www.waltellina.com

www.livignese.it

www.livigno.pl

Copyright © Agora SA